بعد از ترويج دين مبين اسلام در بلتستان زبان فارسي كه زبان مبلغان ايراني بوده در بلتستان رائج شد چرا كه تمام مباني و احكام دين اسلام در عربي و فارسي است. و مردم براي يادگيري دين زبان فارسي را فرا مي گرفتند. دروس و تبليغ مبلغان در زبان فارسي بود. زبان اگي و رسم الخط آن در دوره قبل از اسلام رائج بود و كتب بودائي منطقه در اين زبان بود متروك شد است و به جاي آن كتب اسلامي و فارسي و عربي به خط فارسي و عربي جايگزين شد. به اين ترتيب زبان فارسي زبان رائج مردم شد. و بالخصوص رسم الخط فارسي جاي رسم الخط زبان اگي كه رسم الخط زبان محلي بوده گرفت. بعد از متروك شدن رسم الخط اصلي بلتي نوشتهها به زبان فارسي نوشته مي شد و همچنين نامه ها و اسناد و مدارك دربار حكام محلي و كارهاي اداري دولت نيز در زبان فارسي مي شد. تا چندي پيش اكثر مردم با سواد با فارسي آشنا بودند كه به علت تغيير زبان كتب درسي دولتي پاكستان و جايگزيني ماده زبان عربي به جاي زبان فارسي ديگر مردم فارسي را از ياد بردند.
در اشعار شعراي بلتستان نيز كه در زبان محلي(بلتي) سروده شده است الفاظ فارسي فراواني ديده مي شود. هرچه زمان از ترويج اسلام در بلتستان مي گذشت زبان فارسي در اشعار شعرا بيشتر مي شد. كه امروزه هيچ كس قادر به سرودن شعر به زبان بلتي بدون استفاده از كلمات و الفاظ فارسي نيست. در اكثر قصائد و مراثي و منظومات و رباعيات و اشعار زبان بلتي كلمات و واژه هاي فارسي بسيار ديده ميشود. و در برخي قصائد و مراثي چند بيت فارسي و چند بيت بلتي وجود دارد. بعضي از نمونه هاي از اشعار زبان بلتي شعراء بلتستان را درباره ائمه اهل بيت عليهم السلام سروده اند ذكر مي كنيم.
1- قصيده مرحوم يبگو عنايت علي خان عنايت در شان امام موسي كاظم عليه السلام:
السلام اي حجت حق حامي شرع متين السلام اي مقتداي مخلصين و مومنين
السلام اي روح بخش صابرين و متقين السلام اي جان جعفر حجت جان آفرين
السلام اي موسي كاظم امام هفتمين
2- قصيده كاچو مراد درباره معصومين عليهم السلام:
بعد تحميد خداوند جهان نعت رسول گويم و درپس آن منقبت زوج بتول
سر حق شير حق و هم يد قدرت پو علي وصي ختم رسل شاه ولايت پو علي
3- قصيدة حيدر خان اماچه درباره امام هشتم عليه االسلام:
قبلة حاجت روائي شاه علي موسي رضا درد ها چكتوا دوائي شاه علي موسي رضا
لي چهوسي رگيمژهوي موتكنه رگوي خنمي شربي نيما
قفل گنج مصطفائي شاه علي موسي رضا
4- قصيده يبگو ظفر درباره امام حسن عسكري عليه السلام:
ايكه امام وصي وارث پيغمبري اي شه عسكر ملك زانكه شده عسكري
غنچة باغ رسول سرو علي نه بتول شاخ نقي تازه خل انمه گل جعفري
5- قصيده كاچو اسفنديار درباره حضرت عباس علمدار عليه السلام:
لي تهيقپه نا غيرتي اشي ادركني لي شيعه چوغي غدوني فلي ادركني
كهورسيد يني سي لجيد پو نئي ادركني برنگسيد نيا رگيز گويكهه يري ادركني
اي زاده شير ازلي ادركني
يا حضرت عباس علي ادركني
معروف ترين شعراء زبان بلتي درج ذيل است.
بوا عباس شگر، بوا منصور، راجه حسين علي خان محب، بوا جوهر، كاچو شجاعت علي خان شجاع، كاچو عنايت علي خان عنايت، راجه محمد علي شاه صبا، كاچو اسفنديار، كاچو ظفر، راجه محمد علي خان ذاكر، آخوند خدايار، راجه امير حيدر مخلص، راجه حسن خان بيدل، راجه حسين علي خان، سيد باقر حسيني، سيد طالب شاه رضوي، سيد علي ممتاز، سيد عون علي موسوي، سيد نجم الدين ثاقب، راجه محمد علي خان غريق، اپي كلثوم، محمد علي خان واحد، محمد حسن حسرت، حشمت كمال الهامي، كاچو مراد علي خان كهرمنگ، سيد اسد زيدي، غلام حسن حسني، احمد علي غضواپا، سيد فضل شاه، غلام حسين طالب، حكيم، سيد خورشيد، شيخ غلام حسين سحر و راجه محمد علي بيدل و شعراي معروف ديگر بلتستان كه اكثر اشعار آنها در مدح اهل بيت عليهم السلام مي باشد
علاوه بر استفاده از واژه ها و كلمات فارسي شعراء بلتستان در زبان فارسي نيز اشعار و قصائد فراواني سروده اند كه مي شود در چند مجلد قطور آنها را جمع آوري نمود. و شعراء برجسته زبان فارسي در منطقه از قديم بوده و در عصر حاضر نيز شعرائي موجود است كه به زبان فارسي شعر مي سرايند. نام برخي شعراء معروف زبان فارسي بلتستان را نيز ذكر مي كنيم. و بعضي از اين قصائد و رباعيات را به عنوان مثال ذكر مي كنيم
شعراء معروف فارسي زبان بلتستان
قبل اسلام فرهنگ بلتستان از نظر فرهنگي جايگاه خاصي نداشت. بعد از گسترش اسلام فرهنگ اسلامي توسط مبلغين اسلامي و ايراني در گسترش يافت. كه بيشتر توسط همين مبلغين بوده آنها براي اين كار از شعر نيز استفاده نموده و خودشان بهترين شعراء بودهاند.
به مناسبت ايام ولادت باسعادت و وفات چهارده معصوم عليهم السلام بويژه واقعه جانسوز كربلا هر سال مراسم گوناگون برگزار مي شود بالخصوص در محرم الحرام از اول تا اربعين حسيني عليه السلام مجالس عزا برگزار مي شود. و اين برنامه ها از زمان ورود مبلغين شروع شده است.
در شاعري بلتي سه نوع شاعري متعارف است. 1- قصيده 2- مراثي 3- نوحه
مير نجم الدين ثاقب، سيد ابوالعلي تحسين، مير سيد علي رضوي متخلص به سيد، سيد فاضل متخلص به فضلي، راجه لطف علي خان عاشق، راجه شاه عباس سكردو، راجه حسن خان، كاچو مراد علي خان، آغا سيد محمد خپلو، كاچو عنايت علي خان خپلو، كاچو حاتم علي خان حاتم خپلو، راجه محمد علي خان خپلو، بوا جوهر، ملا اسماعيل، راجه محمد علي خان غريق، ملا هادي و ...............
راجه محمد علي شاه صبا، حشمت كمال الهامي ، يبگو شجاعت علي خان شجاع، شميم بلتستاني، حاجي غلام حسن طالب، شيخ غلام حسين سحر و ................
قصائد و اشعار فارسي شعراء بلتستان
1- قصيده از درويش و شاعر معروف بوا جوهر مرحوم درباره عيد غدير خم:
اين عيد غدير است مبارك مبارك
اين روز كبير است مبارك مبارك
روزيست چنين روز كه در سال ندارد
عيديست چنين عيد بهر حال ندارد
هر روز باين روز كه امثال ندارد
هر عيد چو اين عيد نكو فال ندارد
اين عيد غدير است مبارك مبارك
اين روز كبير است مبارك مبارك
درباره اين عيد كه آيات كثير است
خلقان جهان جمله ازين روز خبير است
من بعد نبي شير خدا شاه و امير است
بر جمله خلايق ز بزرگي و صغير است
اين عيد غدير است مبارك مبارك
اين روز كبير است مبارك مبارك
اين قصيده خيلي طولاني است به خاطر اختصار چند بيت را ذكر نمودهام.
2- قصيده از آغا سيد محمد مرحوم خپلو در مدح امام هشتم حضرت علي بن موسي الرضا عليه السلام.
شه مشكل كشا امام رضا مشكل آسان نما امام رضا
نونهال حديقة زهرا زبدة الاصفياء امام رضا
مهر گيتي فروز آل عبا قدوة الاوليا امام رضا
زود برخيز اي غريب الوطن بوطن رهنما امام رضا
3- قصيده كاچو مراد درباره امام چهارم سيد الساجدين عليه السلام.
گو ثناي شاه دين شام و سحر اي پاك دين
زيب بخش عابدين كردش لقب جان آفرين
كشتي نوح كرده نسبت رحمةاللعالمين
آنكه مشهور است همنام امير المومنين
نور عين سيد شهداست زين العابدين
پادشاها هر غم و هم گر بسويم رو نهاد
از اميد فضل تو غمگين نيم هستيم شاد
روز و شب با صدر جا گوئيم و با صد اعتقاد
حافظ هر مومنين و حامي خاطي مراد
نور عين سيد شهداست زين العابدين
4- قصيده كاچو حاتم خان درباره شاه شهيدان حضرت ابا عبدالله الحسين عليه السلام.
السلام اي حجت حق زينت عرش برين السلام اي زيب دوش رحمةللعالمين
السلام اي راحت جان اميرالمومنين السلام اي مهد جنبان تو شد روح الامين
السلام اي سبط پيغمبر شه دنيا و دين
رحمت و لطف خدا مشحون شد در كربلا لشكر كرو بيان مسكون شد در كربلا
شيعيان را التجا مسنون شد در كربلا زانكه جسم اطهرت مدفون شد در كربلا
السلام اي سبط پيغمبر شه دنيا و دين
گرچه عصيانم بزرگست اي مه برج عطا روز و شب دارم رحمتت چشم رجا
اي بدرگاه سخايت حاتم طائي گدا روي احسان بر متاب از من بجان مصطفي
السلام اي سبط پيغمبر شه دنيا و دين
5- قصيده راجه محمد علي خان غريق درباره خاتون جنت حضرت زهرا سلام الله عليها.
بضعه ختم نبي معصومه عظمي است او راحت جان علي صديقه كبراست او
هل اتي شمسي است تابان بر سپهر مدحتش نير برج شرف از آيه قربي است او
در كتاب الله مراد ايزدي از انما كيست جز اهل كسا زان مقصد اقصي است او
آن سراجي كرد روشن ظلمت افلاكيان اسم پاكش ميكند تبيين آن زهرا است او
اي غريق غم مترس چندين زسيل حادثات چون درين دنيا و عقبي منفذالغرقاست او
بسياري از شعراي قديم خوشنويسان ماهر و زبردست بودهاند كه اشعار خود را به خط نستعليق و شكسته نوشتهاند. و حاكمان محلي علم دوست بودند چنانچه حاكم خپلو راجه محمد عليخان خوشنويسي به نام ميرزا صفدر را به منطقه دعوت كرده و او قرآن كريم را به خط نفيس تحرير كرده است كه امروزه نيز در نزد خانواده آنها در خپلو نگهداري مي شود. اين قرآن كريم با تذهيب و خيلي زيبا و كم نظير است.
در اكثر مساجد و خانقاه هاي قديمي كه در زمان مبلغان نخستين و علماء بعدي ساخته شده است كتيبه هاي عربي و فارسي فراوان يافت مي شود. در درب و پنجره و ديوارها و سقف و اين مساجد و خانقاه كنده شده است. عموم اين كار ها خود مبلغين انجام داده اند. همين طور آيات و روايات و اسماي الهي و اسماي چهارده معصومين عليهم السلام منقوش و مكتوب شده اند. اين هم تاثير فراواني بر فرهنگ محلي داشته است. اين كتيبه ها بر دو نوع است اول بر ديوار و پنجره و سقف مساجد و خانقاه ها است و دوم در اماكن عمومي است مانند قلعه هاي حاكمان وغيره. بعضي از اين آثار را به عنوان نمونه مي آوريم.
قبل آنكه مبلغان اسلام به بلتستان بيايند فرهنگ و رسومات بلتستان بطور كلي بودائي بود كه مبلغان ايراني فرهنگ و رسومات اسلامي و ايراني را جايگزين فرهنگ بودائي و محلي كردند. اين جايگزيني در ابعاد مختلفي تحقق يافت. حتي در نوع غذاها و پخت و پز غذاها نيز تاثير گذاشت كه امروزه در بلتستان نام بعضي از غذا ها به فارسي است مانند كلوچه، آذوق، و غيره معروف است. و بسياري از غذاهاي متداول در بلتستان از ارمغان مبلغان ايراني است. به خصوص آش رشته، كلوچه و غيره.
.: Weblog Themes By Pichak :.
